Buzkaszi – czym jest i na czym polega kontrowersyjny sport Afganistanu

Kiedy myślisz o sportach konnych, prawdopodobnie przychodzi Ci do głowy polo lub jeździectwo. Ale czy słyszałeś kiedyś o grze, gdzie dziesiątki jeźdźców walczy o zwłoki kozy, galopując w pełnym pędzie przez step? Buzkaszi to jeden z najstarszych i najbardziej kontrowersyjnych sportów świata, który od wieków fascynuje i przeraża jednocześnie.

Buzkaszi (znany również jako kok boru) to tradycyjna gra zespołowa uprawiana głównie w Afganistanie, Tadżykistanie, Kirgistanie i innych krajach Azji Środkowej. Polega na walce dwóch drużyn jeźdźców, którzy próbują przejąć kontrolę nad tuszą kozy lub cielęcia i dostarczyć ją do wyznaczonego miejsca.

Czym jest buzkaszi – definicja i pochodzenie sportu

Buzkaszi (z języka perskiego „buz” – koza i „kashi” – ciągnięcie) to starożytna gra konna, która powstała prawdopodobnie w VI wieku n.e. na terenach dzisiejszego Afganistanu. Nazwa dosłownie oznacza „ciągnięcie kozy”, co doskonale oddaje istotę tej dyscypliny.

W różnych regionach Azji Środkowej gra znana jest pod różnymi nazwami:

• Kok boru – w Kirgistanie i Kazachstanie
• Kokpar – w niektórych regionach Uzbekistanu
• Kupkari – w Tadżykistanie

Tradycyjnie buzkaszi był sposobem przygotowania wojowników do bitwy. Jeźdźcy ćwiczyli w ten sposób zwinność, siłę i umiejętność walki w siodle. Z czasem przekształcił się w sport narodowy, szczególnie popularny wśród Tadżyków, Uzbeków i Turkmenów zamieszkujących północny Afganistan.

Zasady gry w buzkaszi – jak przebiega rozgrywka

Zasady buzkaszi mogą się różnić w zależności od regionu, ale podstawowe założenia pozostają niezmienne. W grze uczestniczą dwie drużyny liczące od 5 do nawet 30 jeźdźców każda.

Podstawowe zasady rozgrywki:

Przygotowanie do gry

Przed rozpoczęciem meczu tusza kozy lub cielęcia (zwana buz) jest umieszczana w centrum boiska. Zwierzę musi być wcześniej zabite i pozbawione głowy oraz kończyn, aby zmniejszyć ryzyko obrażeń u jeźdźców.

Cel gry

Głównym celem jest przejęcie kontroli nad tuszą i dostarczenie jej do wyznaczonej strefy punktowej. W zależności od wariantu gry, może to być:

• Okrąg narysowany na ziemi (hallal)
• Wyznaczone miejsce na końcu boiska
• Powrót do punktu startowego po okrążeniu słupa

Przebieg rozgrywki

Jeźdźcy galopują w kierunku tuszy, próbując ją podnieść z ziemi. Buzkaszi jeźdźcy muszą wykazać się niezwykłą siłą i zręcznością, aby podnieść ciężącą nawet 50 kg tuszę, siedząc w siodle.

Po przejęciu tuszy rozpoczyna się walka o jej posiadanie. Przeciwnicy mogą:

• Wyrywać tuszę z rąk przeciwnika
• Blokować drogę
• Używać bicza do odstraszania rywali
• Formować sojusze taktyczne

Historia i tradycja buzkaszi w Afganistanie

Buzkaszi Afganistan to nierozłączna para – ten sport jest głęboko zakorzeniony w kulturze kraju. W okresie świetności, szczególnie za czasów króla Zahira Szaha (1933-1973), buzkaszi cieszył się ogromną popularnością i był regularnie transmitowany w telewizji.

Tradycyjnie mecze buzkaszi odbywały się podczas ważnych świąt i uroczystości:

• Nouruz – afgański Nowy Rok
• Wesela wpływowych rodzin
• Święta religijne
• Wizyty ważnych gości

W kulturze afgańskiej mistrz buzkaszi (chapandaz) cieszył się ogromnym szacunkiem społecznym. Najlepsi gracze stawali się lokalnymi bohaterami, a ich konie były równie sławne co oni sami.

Wpływ konfliktów na rozwój sportu

Lata wojny w Afganistanie znacząco wpłynęły na popularność buzkaszi. Podczas rządów talibów (1996-2001) sport był całkowicie zakazany. Po 2001 roku nastąpiło stopniowe odrodzenie tradycji, choć w znacznie mniejszej skali niż wcześniej.

Gdzie uprawia się buzkaszi – geografia sportu

Buzkaszi sport nie ogranicza się tylko do Afganistanu. Jest uprawiany w całej Azji Środkowej, choć pod różnymi nazwami i z niewielkimi modyfikacjami zasad.

Główne ośrodki buzkaszi

Afganistan – szczególnie prowincje północne:

• Balch (Mazar-i-Sharif)
• Samangan
• Kunduz
• Baghlan

Kirgistan – gdzie gra znana jako kok boru jest sportem narodowym i częścią Światowych Gier Koczowniczych.

Tadżykistan – szczególnie w regionach górskich, gdzie tradycja jest najsilniejsza.

Uzbekistan i Kazachstan – gdzie sport przeżywa renesans jako element tożsamości narodowej.

Kontrowersje związane z buzkaszi

Buzkaszi kontrowersyjny sport – to określenie, które często pojawia się w mediach zachodnich. Krytyka skupia się na kilku aspektach:

Kwestie etyczne

Główne zarzuty dotyczą:

• Używania zwłok zwierząt jako rekwizytów sportowych
• Potencjalnego okrucieństwa wobec buzkaszi koni
• Wysokiego ryzyka obrażeń u jeźdźców
• Brutalności samej rozgrywki

Odpowiedź obrońców tradycji

Zwolennicy buzkaszi argumentują, że:

• Zwierzęta są zabijane zgodnie z przepisami religijnymi
• Mięso nie jest marnowane – po grze jest rozdawane ubogim
• To część dziedzictwa kulturowego, które należy chronić
• Konie są traktowane z najwyższą troską

Status prawny

W wielu krajach zachodnich organizowanie meczów buzkaszi jest nielegalne ze względu na przepisy dotyczące ochrony zwierząt. W Polsce również buzkaszi czy jest legalny – odpowiedź brzmi: nie, ze względu na krajowe przepisy o ochronie zwierząt.

Różnice między buzkaszi a kok boru

Choć terminy buzkaszi i kok boru często używane są zamiennie, istnieją między nimi subtelne różnice:

Współczesne zawody i organizacja sportu

Mimo kontrowersji, buzkaszi tradycja jest kultywowana w nowoczesnej formie. W Kirgistanie kok boru jest częścią oficjalnych zawodów sportowych, z profesjonalnymi ligami i międzynarodowymi turniejami.

Światowe Gry Koczownicze

Od 2014 roku kok boru jest jedną z głównych dyscyplin Światowych Gier Koczowniczych organizowanych w Kirgistanie. Uczestniczą w nich reprezentacje z całej Azji Środkowej.

Modernizacja zasad

Współczesne zawody wprowadzają:

• Ograniczenia czasowe
• Profesjonalne sędziowanie
• Zasady bezpieczeństwa
• Standaryzację sprzętu

Buzkaszi pozostaje fascynującym przykładem tego, jak starożytne tradycje mogą przetrwać w nowoczesnym świecie. Choć kontrowersyjny dla jednych, dla mieszkańców Azji Środkowej to nieodłączna część dziedzictwa kulturowego. Niezależnie od osobistego stosunku do tego sportu, nie można zaprzeczyć jego historycznemu znaczeniu i wpływowi na kształtowanie tożsamości narodowej całego regionu.

Czy buzkaszi ma przyszłość w globalizującym się świecie? Prawdopodobnie tak, ale w formie dostosowanej do współczesnych standardów etycznych i bezpieczeństwa. Podobnie jak inne sporty konne ewoluowały na przestrzeni wieków, tak i ta starożytna gra może znaleźć swoje miejsce w XXI wieku.